सीधे मुख्य सामग्री पर जाएं

डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम् – सरल अर्थ, व्याख्या और प्रश्नोत्तर | कक्षा 8 संस्कृत दीपकम्

डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम् — सरल अर्थ, व्याख्या और प्रश्नोत्तर | कक्षा 8 संस्कृत (दीपकम्)

कक्षा 8 की एनसीईआरटी संस्कृत पाठ्यपुस्तक 'दीपकम्' का षष्ठ पाठ 'डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम्' एक संवाद-पाठ है, जिसमें विद्यार्थी नई दिल्ली स्थित प्रधानमन्त्री-संग्रहालय के भ्रमण के माध्यम से डिजिटल इंडिया की विभिन्न योजनाओं व प्रौद्योगिकियों से परिचित होते हैं। इस लेख में आपको पाठ परिचय, मूल संवाद, सरल हिंदी व्याख्या, शब्द-संपदा, व्याकरण (क्त-प्रत्यय व शतृ-प्रत्यय), पाठ्यपुस्तक के सभी अभ्यास प्रश्नों के उत्तर तथा 75 अतिरिक्त प्रश्न (MCQ सहित) — सब कुछ एक ही जगह मिलेगा।

इस लेख में: पाठ परिचय • पात्र-परिचय • मूल पाठ (संवाद) • सरल व्याख्या • शब्द-संपदा • व्याकरण विशेष (क्त/शतृ-प्रत्यय) • पाठ्यपुस्तक के अभ्यास • अतिरिक्त प्रश्न (MCQ/लघु/दीर्घ) • माइंड मैप • अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न

पाठ परिचय

'डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम्' पाठ नई दिल्ली स्थित प्रधानमन्त्री-संग्रहालय की भ्रमण-यात्रा पर आधारित एक रोचक संवाद है। यशिका, अथर्व, भास्कर, वेदिका, श्रेया व राघव नामक विद्यार्थी अपने अध्यापक के साथ संग्रहालय में डिजिटल भारत से सम्बद्ध विविध प्रौद्योगिकियाँ (होलोग्राम, संवर्धित/आभासी वास्तविकता, कृत्रिम बुद्धि आदि) देखते हैं। वे होलोग्राम के माध्यम से प्रधानमन्त्री का भाषण अनुभव करते हैं तथा भारतीय स्वतन्त्रता-संग्राम को वर्धित वास्तविकता (AR) व आभासी वास्तविकता (VR) उपकरणों द्वारा साक्षात् अनुभव करते हैं। अध्यापक विद्यार्थियों को शिक्षा, वित्त, आरोग्य, शासन, कृषि, आजीविका, न्यायव्यवस्था, सुरक्षा, कर-प्रणाली तथा संचार-तन्त्रज्ञान — इन दस क्षेत्रों में डिजिटल भारत की उपलब्धियों (डिजि-लॉकर, यूपीआई, कोविन, ई-नाम, फास्टैग आदि) से परिचित कराते हैं। साथ ही साइबर-सुरक्षा के प्रति सजग रहने की शिक्षा भी दी गई है। पाठ के अन्त में क्त-प्रत्यय (भूतकालवाचक) तथा शतृ-प्रत्यय (वर्तमानकालवाचक) का व्याकरण-अध्ययन भी कराया गया है।

पात्र-परिचय

पात्रम्भूमिका
अध्यापकःविद्यार्थियों को संग्रहालय-भ्रमण कराने वाले व डिजिटल भारत की योजनाओं की व्याख्या करने वाले शिक्षक
यशिकाविद्यार्थिनी — डिजि-लॉकर के उपयोग की जानकारी देती है
अथर्वःविद्यार्थी — वर्धित/आभासी वास्तविकता व FASTag के अनुभव बताता है
भास्करःविद्यार्थी — कृत्रिम बुद्धि व यूपीआई (UPI) के विषय में बताता है
वेदिकाविद्यार्थिनी — डिजिटल-प्रक्षेपण-चलचित्र से प्रभावित होती है
श्रेयाविद्यार्थिनी — अन्तर्जाल-विस्तार व साइबर-सुरक्षा पर प्रश्न उठाती है
राघवःविद्यार्थी — डिजिटल-योजना को भारत की महत्वाकांक्षी योजना बताता है

मूल पाठ

(नवदेहलीस्थः प्रधानमन्त्रिसङ्ग्रहालयः। अत्र विविधाः डिजिटल्-प्रौद्योगिक्यः प्रदर्शिताः सन्ति। सर्वे उत्सुकतया सङ्ग्रहालये प्रदर्शितानि वस्तूनि पश्यन्ति।)

अध्यापकः — बालाः! प्रधानमन्त्रिसङ्ग्रहालये युष्माकं सर्वेषां स्वागतम्। अत्र विविधाः डिजिटल्-प्रौद्योगिक्यः प्रयुक्ताः सन्ति। सानन्दं सावधानं च पश्यन्तु। अनन्तरम् एतस्योपरि चर्चां करिष्यामः।

(सर्वे बालाः प्रदर्शितानि विविधानि वस्तूनि उत्साहेन पश्यन्ति, अनुभवन्ति, परस्परं चर्चाम् अपि कुर्वन्ति।)

सर्वे छात्राः — अद्भुतं महोदय! अत्र हॉलोग्राम्-द्वारा प्रधानमन्त्रिणः भाषणं श्रूयते दृश्यते च। प्रत्यक्षमेव प्रधानमन्त्री अत्र उपविष्टः इति भासते।

यशिका — सत्यम्, अहम् अपि हॉलोग्रामं दृष्टवती। अनेन दिवङ्गताः नेतारः अपि जीविताः इव दृश्यन्ते।

अथर्वः — अत्र 'वर्धिता-वास्तविकता' (AR) 'आभासीया-वास्तविकता' (VR) च इत्याभ्यां सम्बद्धानि उपकरणानि अपि सन्ति, अनेन ऐतिहासिकवृत्तानि प्रत्यक्षम् इव अनुभूयन्ते। 'भारतीय-स्वतन्त्रता-सङ्ग्रामम्' दृष्ट्वा अस्माकं पूर्वजानां संघर्षः कियान् विशालः आसीत् इति ज्ञायते।

भास्करः — अहम् अत्र कृत्रिमबुद्धि-आधारितं संवादयन्त्रं दृष्टवान्। एतत् यन्त्रम् अस्माकं सर्वविधप्रश्नानाम् उत्तराणि ददाति।

वेदिका — अहो! 'डिजिटल्-प्रक्षेपण-चलचित्रं' दृष्ट्वा अहं विस्मिता अभवम्। अत्र सम्पूर्णस्य भारतस्य विकास-यात्रा प्रदर्शिता अस्ति।

श्रेया — एषः कश्चन अपूर्वः अनुभवः अस्ति, यः चिरकालपर्यन्तं स्मरणीयः भविष्यति।

सर्वे छात्राः — मान्यवर! वयं सर्वे एतस्मिन् सन्दर्भे चर्चां कर्तुम् इच्छामः। किं कक्षां प्रति चलामः?

अध्यापकः — उत्तमः विचारः। चलामः तावत्।

(सर्वे मिलित्वा गच्छन्ति। सर्वे कक्षायाम् उपविष्टाः।)

सर्वे छात्राः — अहो! सङ्ग्रहालयस्य अद्भुतः अनुभवः प्राप्तः।

अध्यापकः — बालाः! अस्मिन् सङ्ग्रहालये उपस्थापितं ज्ञानम् अद्भुतम् एव। 'डिजिटल्' योजनायाः प्रभावः दैनन्दिने जीवनेऽपि दृश्यते।

सर्वे छात्राः — आम्, मान्यवर! वयम् इमं प्रभावं ज्ञातुम् इच्छामः।

अध्यापकः — उत्तमम्। अस्माकं दैनिकं जीवनं 'डिजिटल्' इत्येन परिवर्तितं प्रभावितं च भवति। अस्य क्षेत्रं व्यापकम् अस्ति। यथा — 'डिजिटल्-शासनं, स्वास्थ्यसेवा, शिक्षणं, वित्तीयं समावेशनम्' इत्यादीनि क्षेत्राणि।

यशिका — अहं स्वयं 'डिजि-लॉकर्' इत्यस्य उपयोगं करोमि। मम आधारपत्रं विद्यालयीयं प्रमाणपत्रं च तत्र सुरक्षितम् अस्ति।

अथर्वः — मम पितरौ 'फ़ास्टैग्' इत्यस्य उपयोगं कुरुतः। अनेन राजमार्गेषु स्वचालितविधिना मार्गशुल्कस्य सङ्ग्रहणं शीघ्रं भवति।

भास्करः — अहम् 'एकीकृत-धनदेयप्रत्यर्पण-अन्तरफलकस्य' (यूपीआय्) उपयोगं करोमि। अनेन मम पितरौ अपि त्वया मह्यं धनं प्रेषयितुं शक्नुतः।

अध्यापकः — उत्तमम्! वित्तीयसमावेशनक्षेत्रे 'यूपीआय्, रूपे-कार्ड्, जनधनयोजना' इत्यादीनि बहूनि साधनानि सन्ति। अधुना आपणेषु वस्तुक्रयणार्थं साक्षात् मुद्रायाः आवश्यकता नास्ति। मुद्राहित-विनिमयसन्दर्भे विश्वे भारतस्य अग्रगण्यं स्थानम् अस्ति।

राघवः — डिजिटल्-योजना भारतस्य काचित् महत्त्वाकाङ्क्षिणी योजना अस्ति।

अध्यापकः — आम् राघव! एषा भारतसर्वकारस्य विशिष्टा महत्त्वाकाङ्क्षिणी योजना अस्ति। राष्ट्रं डिजिटल्-रूपेण सुशक्तं भवेत् इत्येव अस्याः योजनायाः लक्ष्यम्। डिजिटल्-शक्तिः सर्वजनान् सुशक्तान् कुर्यात् इति अस्माकं ध्येयम्।

श्रेया — महोदय! अस्य स्वरूपं किञ्चित् स्पष्टीकरोतु।

अध्यापकः — अवश्यम्! पश्य, डिजिटल्-शासन-सेवायाः अन्तर्गतं 'डिजी-लॉकर्' (आधार-पैन्-कार्ड् इत्यादीनां डिजिटल्-सङ्ग्रहणम्), 'ई-शासन-पटलम्' यथा — 'उमङ्ग्' (UMANG), 'माय्-गव्' (My-Gov), 'जेम्' (GeM) इत्यादयः। ऑन्-लैन्-टीकाकरण-पञ्जीकरणार्थं 'कोविन्-पटलम्' (CoWIN) अस्ति।

यशिका — किन्तु यदि ग्राम्य-क्षेत्रे अन्तर्जालस्य समस्या अस्ति तर्हि तत्र कथम् एतासां सेवानाम् उपयोगः भविष्यति?

श्रेया — मान्यवर! मया श्रुतं यत् सर्वकारः अन्तर्जालस्य उत्तरोत्तरं विस्ताराय कार्यं करोति। अनेन ग्राम्य-क्षेत्रे अपि उच्चगते जालस्य उपलब्धिः भविष्यति।

भास्करः — बहु समीचीनम्। एतासां सेवानाम् उपयोगः शिक्षायाः माध्यमेन अधिकाधिकं प्रचारणीयः।

अध्यापकः — सत्यम्! शिक्षायाः क्षेत्रे 'दीक्षा' (DIKSHA), 'स्वयम्' (SWAYAM), 'स्वयं-प्रभा' (SWAYAM PRABHA), 'ई-पाठशाला' (ePathshala), 'भारतीय-राष्ट्रिय-डिजिटल्-पुस्तकालयः', 'निष्ठा' (NISHTHA), 'पीएम्-ई-विद्या' (PM e-VIDYA), निःशुल्क-डिजिटल्-शैक्षिकमञ्चः इत्यादीनाम् उपयोगं करणीयम्।

अथर्वः — आचार्य! किं कृषिक्षेत्रे अपि डिजिटल्-भारतस्य योगदानम् अस्ति?

अध्यापकः — आम्! 'ई-नाम्' (e-NAM) 'पीएम्-किसान्-अनुप्रयोगः' (PM KISAN), ड्रोन्-प्रौद्योगिकी इत्यादीनि पटलानि सन्ति।

यशिका — बहु सम्यक्। किन्तु 'डिजिटल्' इत्यस्य वाणिज्ये कीदृशः प्रभावः अस्ति?

अध्यापकः — आभासीय-पटलम् अनुप्रयोगः च इत्येतयोः माध्यमेन आभासीयं (ऑन्-लैन्) विक्रयणं भवति। 'आशु-प्रतिक्रिया-कूट' (QR Code) इत्याधारितः विनिमयः भवति।

सर्वे — वयं धन्याः मान्यवर! अस्मिन् सन्दर्भे वयं भवद्भिः पाठिताः। वयम् अपि भारतं डिजिटल्-भारतं कर्तुं प्रयत्नं करिष्यामः।

अध्यापकः — उत्तमम्। किन्तु अस्माभिः 'साङ्गणिक-सुरक्षा' विषयेऽपि चिन्तनीयम्। अनेकविधाः साङ्गणिक-अपराधाः भवन्ति। जनाः प्रायः लोभात् भयात् वा साङ्गणिक-अपराधेन पीडिताः भवन्ति।

भास्करः — एतस्मिन् विषये जनाः जागरूकाः भवेयुः तदर्थम् अपि उपायाः चिन्तनीयाः।

अध्यापकः — सत्यं कथितम्! अनेन प्रकारेण डिजिटल्-क्रान्तौ भारतम् अग्रगण्यं राष्ट्रं भविष्यति।

सर्वे — कृतज्ञाः वयं गुरो! वयं डिजिटल्-भारतं समृद्धं कर्तुं योगदानं करिष्यामः।

(सर्वे मिलित्वा गायन्ति)

सर्वं विकसितं भाति डिजिटल्-भारतेऽधुना। जीवनस्य च सौकर्यं सहसा लभते जनः॥

सरल व्याख्या

संवाद का हिंदी भावार्थ

नई दिल्ली स्थित प्रधानमन्त्री-संग्रहालय में विद्यार्थी विविध डिजिटल प्रौद्योगिकियाँ देखते हैं। होलोग्राम के माध्यम से वे प्रधानमन्त्री का भाषण साक्षात् अनुभव करते हैं, वर्धित-वास्तविकता (AR) व आभासी-वास्तविकता (VR) उपकरणों द्वारा स्वतन्त्रता-संग्राम को प्रत्यक्ष अनुभव करते हैं, तथा कृत्रिम-बुद्धि आधारित संवादयंत्र व डिजिटल-चलचित्र देखकर आश्चर्यचकित होते हैं। कक्षा में लौटकर अध्यापक विद्यार्थियों को बताते हैं कि डिजिटल भारत योजना का प्रभाव दैनिक जीवन के हर क्षेत्र — शासन, स्वास्थ्य, शिक्षा, वित्त, कृषि, वाणिज्य आदि में दिखता है। विद्यार्थी अपने-अपने अनुभव साझा करते हैं — डिजि-लॉकर में सुरक्षित प्रमाणपत्र, फास्टैग से स्वचालित टोल-संग्रहण, यूपीआई से तुरंत धन-हस्तांतरण। अध्यापक शिक्षा (दीक्षा, स्वयम्), शासन (उमंग, माय-गव, कोविन), कृषि (ई-नाम, पीएम-किसान) तथा वाणिज्य (QR कोड) क्षेत्र की योजनाएँ बताते हैं। ग्रामीण क्षेत्र में इंटरनेट-विस्तार की चिंता पर अध्यापक आश्वासन देते हैं कि सरकार इस दिशा में निरंतर कार्यरत है। अंत में अध्यापक साइबर-सुरक्षा के प्रति सजग रहने की सीख देते हुए कहते हैं कि इसी प्रकार भारत डिजिटल-क्रांति में अग्रणी राष्ट्र बनेगा, और सभी विद्यार्थी डिजिटल भारत के निर्माण में योगदान देने का संकल्प लेते हैं।

शब्द-संपदा

शब्दःहिन्दी अर्थEnglish
सङ्ग्रहालयःसंग्रहालयMuseum
हॉलोग्राम्होलोग्रामHologram
वर्धिता वास्तविकतासंवर्धित वास्तविकता (AR)Augmented Reality
आभासीया वास्तविकताआभासी वास्तविकता (VR)Virtual Reality
कृत्रिमबुद्धिःकृत्रिम-बुद्धिमत्ताArtificial Intelligence (AI)
डिजिटल्-प्रक्षेपणम्डिजिटल प्रक्षेपणDigital Projection
संवादःसंवादConversation
प्रौद्योगिकीप्रौद्योगिकीTechnology
उत्सुकताउत्सुकताCuriosity
भाषणम्भाषणSpeech
उपकरणानिउपकरणDevices
अन्तर्जालम्इंटरनेटInternet
योगदानम्योगदानContribution
आशुप्रतिक्रियाकूटःQR कोडQuick Response Code
उपलब्धिःउपलब्धिAchievement
दैनन्दिनजीवनम्दैनिक जीवनDaily Life
शासनम्शासनGovernance
शब्दःहिन्दी अर्थEnglish
शिक्षणम्शिक्षणTeaching
वित्तीयसमावेशनम्वित्तीय समावेशनFinancial Inclusion
आधारपत्रम्आधार-पत्रAadhaar Card
प्रमाणपत्रम्प्रमाण-पत्रCertificate
शुल्कम्शुल्कFee
त्वरयाजल्दीQuickly
जनधनयोजनाजनधन योजनाJandhan Financial Scheme
अनुदानम्अनुदानGrant
प्रचारणीयःप्रचार-योग्यWorth propagating
कृषिःखेतीAgriculture
वाणिज्यम्व्यापारTrade
आजीविकाव्यवसायEmployment/Occupation
साङ्गणिक-सुरक्षासाइबर सुरक्षाCyber Security
डिजिटल्-बन्धनम्डिजिटल्-बंधनDigital Arrest
डिजिटल्-साक्षरताडिजिटल-शिक्षाDigital Literacy

व्याकरण विशेष

1. क्त-प्रत्यय — 'क्त'-प्रत्यय का प्रयोग भूतकालार्थ में कर्मवाच्य व भाववाच्य में होता है। जब 'क्त'-प्रत्यय जुड़ता है, तब कर्ता में तृतीया तथा कर्म में प्रथमा विभक्ति होती है। यथा — बालकः पाठं पठति (कर्तृवाच्यम्) = बालकेन पाठः पठितः (कर्मवाच्यम्)। क्त-प्रत्यय के रूप तीनों लिंगों में होते हैं।
मूलधातुःक्त-प्रत्ययान्तं पदम् (पुंलिङ्गम्)स्त्रीलिङ्गम्नपुंसकलिङ्गम्
युज्युक्तःयुक्तायुक्तम्
भूभूतःभूताभूतम्
विश्विष्टःविष्टाविष्टम्
दादत्तःदत्तादत्तम्
रक्ष्रक्षितःरक्षितारक्षितम्
2. शतृ-प्रत्यय — 'शतृ'-प्रत्यय का प्रयोग वर्तमानकाल में कार्य करते हुए व्यक्ति/वस्तु का बोध कराता है। इसका प्रयोग केवल परस्मैपदी धातुओं के साथ होता है, तथा यह भी त्रिलिंगों में प्रयुक्त होता है।
मूलधातुःलट्-लकारःशतृ-प्रत्ययान्तं पदम्
दृश्पश्यतिपश्यन्
कृकरोतिकुर्वन्
ज्ञाजानातिजानन्
इष्इच्छतिइच्छन्
गम्गच्छतिगच्छन्

पाठ्यपुस्तक के अभ्यास प्रश्नों के उत्तर

1. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत —
  1. (क) प्रधानमन्त्रिसङ्ग्रहालये कीदृशी प्रौद्योगिकी प्रयुक्ता अस्ति?
    डिजिटल्-प्रौद्योगिकी।
  2. (ख) हॉलोग्राम्-द्वारा कस्य भाषणं दृश्यते?
    प्रधानमन्त्रिणः भाषणं दृश्यते।
  3. (ग) कस्याः प्रभावः दैनन्दिनजीवने दृश्यते?
    'डिजिटल्' योजनायाः प्रभावः दृश्यते।
  4. (घ) भारत-सर्वकारस्य महत्त्वाकाङ्क्षिणी योजना का अस्ति?
    डिजिटल्-भारत-योजना अस्ति।
  5. (ङ) 'फ़ास्टैग्' इत्यस्य उपयोगेन कस्य सङ्ग्रहणं भवति?
    मार्गशुल्कस्य सङ्ग्रहणं भवति।
2. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत —
  1. (क) प्रधानमन्त्रिसङ्ग्रहालये काः डिजिटल्-प्रौद्योगिक्यः प्रदर्शिताः सन्ति?
    प्रधानमन्त्रिसङ्ग्रहालये हॉलोग्राम्, वर्धिता-वास्तविकता (AR), आभासीया-वास्तविकता (VR), कृत्रिमबुद्धि-आधारितं संवादयन्त्रं तथा डिजिटल्-प्रक्षेपण-चलचित्रम् इत्यादयः डिजिटल्-प्रौद्योगिक्यः प्रदर्शिताः सन्ति।
  2. (ख) जनाः किमर्थं साङ्गणिक-अपराधेन पीडिताः भवन्ति?
    जनाः प्रायः लोभात् भयात् वा साङ्गणिक-अपराधेन पीडिताः भवन्ति।
3. अधः दत्तान् शब्दान् सम्यक् संयोजयत —
  1. (क) हॉलोग्राम् →
    त्रिआयामी दृश्य-प्रतिमा-निर्माण-प्रौद्योगिकी (होलोग्राम-द्वारा त्रिआयामी भाषण-दृश्य निर्मीयते)।
  2. (ख) यूपीआय् (UPI) →
    शीघ्रं सुरक्षितं सुगमं च डिजिटल्-धनदेय-अर्पणम्।
  3. (ग) डिजि-लॉकर् →
    डिजिटल्-प्रमाणपत्रम् (सुरक्षित-प्रलेख-संग्रहः)।
  4. (घ) फ़ास्टैग् (FASTag) →
    राजमार्गेषु स्वचालितविधिना मार्गशुल्कस्य शीघ्रं संग्रहणम्।
  5. (ङ) वीआर (VR) →
    आभासीया-वास्तविकता।
4. अधः प्रदत्तमञ्जूषातः शब्दान् चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत —

(मञ्जूषा: यूपीआय्, दीक्षा, प्रधानमन्त्रिः भाषणं, स्वचालितं पारदर्शकं च, जीवन)

  1. (क) प्रधानमन्त्रिसङ्ग्रहालये हॉलोग्राम्-द्वारा प्रधानमन्त्रिः भाषणं दृश्यते।
  2. (ख) डिजिटल्-भारतस्य आर्थिकसमावेशनं सुगमं कर्तुं यूपीआय् प्रणाली अस्ति।
  3. (ग) डिजिटल्-शासनं स्वचालितं पारदर्शकं च सेवां प्रददाति।
  4. (घ) डिजिटल्-भारतस्य शिक्षाक्षेत्रे दीक्षा नाम डिजिटल्-शैक्षिकमञ्चः अस्ति।
  5. (ङ) भारतस्य डिजिटल्-परिवर्तनं सर्वाणि जीवनक्षेत्राणि स्पृशति।
5. वर्गचित्र-जालम् (शब्दखोज-गतिविधि)

यह एक शब्द-खोज गतिविधि है — विद्यार्थी पाठ में आए शब्दों को दिए गए वर्ग-जाल में ऊपर से नीचे व बाएँ से दाएँ खोजकर रेखांकित करें (जैसे उदाहरण में 'डिजिलॉकर्' शब्द रेखांकित किया गया है)।

6. अधोलिखितान् शब्दान् वर्गद्वये विभजत — सङ्गणकसम्बद्धाः, असङ्गणकसम्बद्धाः च

(शब्दाः: अन्तर्जालम्, शिक्षिका, सङ्गणकः, विद्यालयः, ई-पत्रम्, पाठ्यपुस्तकम्, डिजिटल्, लेखनी)

सङ्गणकसम्बद्धाः — अन्तर्जालम्, सङ्गणकः, ई-पत्रम्, डिजिटल्।

असङ्गणकसम्बद्धाः — शिक्षिका, विद्यालयः, पाठ्यपुस्तकम्, लेखनी।

7. अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा शुद्धम् (✓) अशुद्धम् (✗) वा इति चिह्नीकुरुत —
  1. (क) हॉलोग्राम् कृत्रिमबुद्धेः एकः प्रकारः अस्ति।
    ✗ (अशुद्धम् — होलोग्राम कृत्रिम-बुद्धि का प्रकार नहीं है, यह त्रिआयामी प्रतिमा-निर्माण तकनीक है)
  2. (ख) वर्धित-वास्तविकतायाः उपयोगिता ऐतिहासिक-घटनानां प्रत्यक्षानुभवाय अस्ति।
    ✓ (शुद्धम्)
  3. (ग) डिजिटल्-प्रक्षेपण-मानचित्रं भारतस्य विकासयात्रां प्रदर्शयति।
    ✓ (शुद्धम्)
  4. (घ) फास्टैग् इति राजमार्गेषु स्वचालितविधिना मार्गशुल्कस्य शीघ्रं संग्रहणं करोति।
    ✓ (शुद्धम्)
  5. (ङ) डिजी-लॉकर् इत्यस्य माध्यमेन केवलम् आधार-पत्रं सुरक्षितुं शक्यते।
    ✗ (अशुद्धम् — डिजी-लॉकर से आधार-पत्र के अतिरिक्त अन्य अनेक प्रमाणपत्र भी सुरक्षित किए जा सकते हैं)
  6. (च) भारतस्य डिजिटल्-परिवर्तनं केवलं शासने प्रभावं करोति, नागरिकजीवने न।
    ✗ (अशुद्धम् — यह शासन के साथ-साथ नागरिक-जीवन के हर क्षेत्र को भी प्रभावित करता है)
  7. (छ) उमङ्ग्, माय्-गव्, जेम् इत्यादयः ई-शासन-मञ्चाः सन्ति।
    ✓ (शुद्धम्)
8. अव्यवस्थितान् वर्णान् शब्ददृष्ट्या व्यवस्थितरूपेण लिखत —

उदाहरणम् — वेयवित्तीसमानशम् = वित्तीयसमावेशनम्

  1. (क) कसङ्गमण →
    सङ्गणकम्
  2. (ख) कार्वसरः →
    सर्वकारः
  3. (ग) लयःविद्या →
    विद्यालयः
  4. (घ) जिकडिलॉर् →
    डिजि-लॉकर्
  5. (ङ) शक्तसुम →
    सुशक्तम्
9. अधोलिखितं परिच्छेदं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत —

"अद्यतने विज्ञानयुगे सर्वे मनुष्याः डिजिटल्-प्रौद्योगिक्याः प्रयोगं कुर्वन्ति। जनाः अन्तर्जालस्य, सचलदूरवाण्याः, सङ्गणकस्य च साहाय्येन शीघ्रं कार्याणि सम्पादयन्ति। विद्यार्थिनः अपि ई-अधिगम-प्रणालीं स्वीकृत्य ज्ञानं वर्धयन्ति।"

  1. (क) अद्यतनं युगं कीदृशम् अस्ति?
    अद्यतनं युगं विज्ञानयुगम् अस्ति।
  2. (ख) मानवाः केषां साहाय्येन कार्याणि शीघ्रं कुर्वन्ति?
    मानवाः अन्तर्जालस्य, सचलदूरवाण्याः, सङ्गणकस्य च साहाय्येन कार्याणि शीघ्रं कुर्वन्ति।
  3. (ग) ई-अधिगम-प्रणाल्याः प्रयोगं के कुर्वन्ति?
    विद्यार्थिनः ई-अधिगम-प्रणाल्याः प्रयोगं कुर्वन्ति।
योग्यताविस्तरः (क्षेत्रानुसारं भारते डिजिटल्-प्रगतिः): शिक्षाक्षेत्रे — दीक्षा, राष्ट्रिय-अर्कैडमिक्-निक्षेपगृहः, ई-पाठशाला, AI for All; वित्त-विनिमये — UPI, BHIM App, AEPS, RuPay, e-RUPI, JAM Trinity; आरोग्ये — आयुष्मान्-भारत (ABDM), CoWIN, eSanjeevani; शासने — Digi-Locker, MyGov, eDistrict, CPGRAMS; कृषिक्षेत्रे — e-NAM, PM-KISAN, mKisan, Kisan Suvidha; आजीविका-निपुणता में — National Career Service, Skill India Digital, ASEEM Portal; न्यायव्यवस्था में — eCourts, NJDG; सुरक्षा में — CCTNS; कर-प्रणाली में — GST Portal, GeM Portal, Udyam Portal; संचार-तन्त्रज्ञान में — Digital India अभियान स्वयं। भारतीय ज्ञानपरम्परा में भी पिङ्गलाचार्य के छन्दःशास्त्र में द्वयधिक-संख्या-व्यवस्था (Binary Number System) तथा आर्यभट के आर्यभटीयम् में दशमलव-संख्या-विधि व स्थान-मूलक-गणना-विधि आधुनिक संगणक-गणना के मूल आधार हैं।

अतिरिक्त अभ्यास प्रश्न

(अ) वस्तुनिष्ठ प्रश्न (MCQ)

  1. 'डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम्' पाठ किस पाठ्यपुस्तक से लिया गया है?
    • (क) दीपकम् ✓
    • (ख) रुचिरा
    • (ग) शेमुषी
    • (घ) व्याकरणवीथिः
  2. पाठ में विद्यार्थी किस स्थान का भ्रमण करते हैं?
    • (क) राष्ट्रपति भवन
    • (ख) प्रधानमन्त्री-संग्रहालय ✓
    • (ग) संसद भवन
    • (घ) लाल किला
  3. होलोग्राम के माध्यम से विद्यार्थी क्या अनुभव करते हैं?
    • (क) संगीत
    • (ख) प्रधानमन्त्री का भाषण ✓
    • (ग) नाटक
    • (घ) चित्रकला
  4. स्वतन्त्रता-संग्राम को प्रत्यक्ष अनुभव कराने वाली तकनीकें कौन-सी हैं?
    • (क) AI व UPI
    • (ख) AR व VR ✓
    • (ग) QR व GST
    • (घ) DBT व GeM
  5. यशिका किस सेवा का उपयोग करके अपने प्रमाणपत्र सुरक्षित रखती है?
    • (क) UPI
    • (ख) डिजि-लॉकर ✓
    • (ग) FASTag
    • (घ) CoWIN
  6. राजमार्गों पर स्वचालित मार्गशुल्क-संग्रहण किस सेवा से होता है?
    • (क) UPI
    • (ख) डिजि-लॉकर
    • (ग) फास्टैग (FASTag) ✓
    • (घ) कोविन
  7. तुरंत धन-हस्तांतरण के लिए भास्कर किस प्रणाली का उपयोग करता है?
    • (क) यूपीआई (UPI) ✓
    • (ख) फास्टैग
    • (ग) डिजि-लॉकर
    • (घ) होलोग्राम
  8. 'यूपीआय्' का पूर्ण रूप क्या है?
    • (क) यूनिफाइड पेमेंट इंटरफेस
    • (ख) एकीकृत-विनिमय-पटलम् (Unified Payments Interface) ✓
    • (ग) यूनिवर्सल पेमेंट इंडिया
    • (घ) इनमें से कोई नहीं
  9. ऑनलाइन टीकाकरण-पंजीकरण हेतु कौन-सा पटल है?
    • (क) उमंग
    • (ख) माय-गव
    • (ग) कोविन् (CoWIN) ✓
    • (घ) जेम्
  10. शिक्षा क्षेत्र की डिजिटल योजना कौन-सी है?
    • (क) दीक्षा (DIKSHA) ✓
    • (ख) e-NAM
    • (ग) GST Portal
    • (घ) eCourts
  11. कृषि क्षेत्र से सम्बद्ध डिजिटल सेवा कौन-सी है?
    • (क) स्वयम् (SWAYAM)
    • (ख) ई-नाम् (e-NAM) ✓
    • (ग) डिजि-लॉकर
    • (घ) CPGRAMS
  12. ई-शासन-मंच के उदाहरण कौन-से हैं?
    • (क) उमंग, माय-गव, जेम् ✓
    • (ख) दीक्षा, स्वयम्
    • (ग) e-NAM, PM-KISAN
    • (घ) UPI, RuPay
  13. वस्तुओं के ऑनलाइन क्रय-विक्रय में किसका उपयोग होता है?
    • (क) FASTag
    • (ख) QR कोड ✓
    • (ग) होलोग्राम
    • (घ) VR
  14. साङ्गणिक-अपराध का मुख्य कारण पाठ में क्या बताया गया है?
    • (क) अशिक्षा
    • (ख) लोभ व भय ✓
    • (ग) गरीबी
    • (घ) आलस्य
  15. ग्रामीण क्षेत्रों में डिजिटल सेवाओं की समस्या क्या बताई गई है?
    • (क) बिजली की कमी
    • (ख) अन्तर्जाल (इंटरनेट) की समस्या ✓
    • (ग) शिक्षा की कमी
    • (घ) धन की कमी
  16. 'क्त' प्रत्यय का प्रयोग किस काल में होता है?
    • (क) वर्तमानकाल
    • (ख) भूतकाल ✓
    • (ग) भविष्यत्काल
    • (घ) सभी कालों में
  17. 'भू' धातु का क्त-प्रत्ययान्त रूप (पुंलिङ्ग) क्या है?
    • (क) भवन्
    • (ख) भूतः ✓
    • (ग) भविष्यति
    • (घ) भवति
  18. 'शतृ' प्रत्यय किन धातुओं के साथ प्रयुक्त होता है?
    • (क) आत्मनेपदी
    • (ख) परस्मैपदी ✓
    • (ग) उभयपदी
    • (घ) सभी के साथ
  19. 'गम्' धातु का शतृ-प्रत्ययान्त रूप क्या है?
    • (क) गतः
    • (ख) गच्छन् ✓
    • (ग) गमिष्यन्
    • (घ) गन्ता
  20. 'कृ' धातु का शतृ-प्रत्ययान्त रूप क्या है?
    • (क) कृतः
    • (ख) कुर्वन् ✓
    • (ग) करिष्यन्
    • (घ) करोति
  21. डिजिटल भारत योजना का मुख्य लक्ष्य क्या है?
    • (क) केवल शहरी विकास
    • (ख) राष्ट्र को डिजिटल रूप से सशक्त बनाना ✓
    • (ग) केवल शिक्षा-सुधार
    • (घ) केवल कृषि-सुधार
  22. वित्तीय समावेशन से सम्बद्ध योजना कौन-सी है?
    • (क) जनधन योजना ✓
    • (ख) दीक्षा
    • (ग) कोविन्
    • (घ) eCourts
  23. पाठ में उल्लिखित न्यायव्यवस्था-सम्बद्ध डिजिटल सेवा कौन-सी है?
    • (क) GST Portal
    • (ख) ई-न्यायालय (eCourts) ✓
    • (ग) e-RUPI
    • (घ) AEPS
  24. मुद्राहित (नकदी-रहित) विनिमय में भारत का स्थान कैसा बताया गया है?
    • (क) पिछड़ा हुआ
    • (ख) अग्रगण्य (अग्रणी) ✓
    • (ग) मध्यम
    • (घ) अनिश्चित
  25. संवाद के अंत में विद्यार्थी क्या संकल्प लेते हैं?
    • (क) परीक्षा में सफल होने का
    • (ख) डिजिटल भारत के निर्माण में योगदान देने का ✓
    • (ग) संग्रहालय पुनः देखने का
    • (घ) कोई संकल्प नहीं लेते

(ब) अति लघु उत्तरीय प्रश्न

  1. पाठ का नाम क्या है?
    डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम्।
  2. यह पाठ किस पाठ्यपुस्तक से लिया गया है?
    दीपकम् (कक्षा 8, एनसीईआरटी संस्कृत)।
  3. पाठ में वर्णित संग्रहालय कहाँ स्थित है?
    नई दिल्ली में।
  4. होलोग्राम से क्या अनुभव होता है?
    प्रधानमन्त्री का त्रिआयामी भाषण साक्षात् अनुभव होता है।
  5. 'AR' का पूरा नाम क्या है?
    वर्धित/संवर्धित वास्तविकता (Augmented Reality)।
  6. 'VR' का पूरा नाम क्या है?
    आभासी वास्तविकता (Virtual Reality)।
  7. कृत्रिम-बुद्धि आधारित यंत्र क्या करता है?
    यह विद्यार्थियों के सभी प्रकार के प्रश्नों के उत्तर देता है।
  8. यशिका किस डिजिटल सेवा का उपयोग करती है?
    डिजि-लॉकर का।
  9. डिजि-लॉकर में क्या सुरक्षित रखा जाता है?
    आधार-पत्र व विद्यालयीय प्रमाणपत्र जैसे दस्तावेज़।
  10. फास्टैग किस कार्य में सहायक है?
    राजमार्गों पर स्वचालित मार्गशुल्क-संग्रहण में।
  11. यूपीआई (UPI) का उपयोग किसलिए होता है?
    शीघ्र, सुरक्षित व सुगम डिजिटल धन-हस्तांतरण के लिए।
  12. CoWIN पटल किस कार्य के लिए है?
    ऑनलाइन टीकाकरण-पंजीकरण के लिए।
  13. DIKSHA किस क्षेत्र की डिजिटल सेवा है?
    शिक्षा क्षेत्र की।
  14. e-NAM किस क्षेत्र से सम्बद्ध है?
    कृषि क्षेत्र से।
  15. QR कोड का उपयोग किसमें होता है?
    ऑनलाइन विनिमय (व्यापार) में।
  16. साइबर अपराध किन कारणों से होता है?
    प्रायः लोभ व भय के कारण।
  17. 'क्त' प्रत्यय किस काल का बोधक है?
    भूतकाल का।
  18. 'शतृ' प्रत्यय किस काल का बोधक है?
    वर्तमानकाल का।
  19. 'दा' धातु का क्त-प्रत्ययान्त पुंलिङ्ग रूप क्या है?
    दत्तः।
  20. 'दृश्' धातु का शतृ-प्रत्ययान्त रूप क्या है?
    पश्यन्।

(स) लघु उत्तरीय प्रश्न

  1. प्रधानमन्त्री-संग्रहालय में विद्यार्थियों ने कौन-सी प्रौद्योगिकियाँ देखीं?
    विद्यार्थियों ने होलोग्राम, वर्धित-वास्तविकता (AR), आभासी-वास्तविकता (VR), कृत्रिम-बुद्धि आधारित संवादयंत्र तथा डिजिटल-प्रक्षेपण-चलचित्र जैसी प्रौद्योगिकियाँ देखीं।
  2. AR व VR उपकरणों से विद्यार्थियों को क्या अनुभव हुआ?
    इन उपकरणों से विद्यार्थियों ने भारतीय स्वतन्त्रता-संग्राम को प्रत्यक्ष रूप में अनुभव किया, जिससे उन्हें पूर्वजों के संघर्ष की विशालता का ज्ञान हुआ।
  3. डिजिटल भारत का प्रभाव किन-किन क्षेत्रों में दिखता है?
    डिजिटल भारत का प्रभाव शासन, स्वास्थ्यसेवा, शिक्षा, वित्तीय समावेशन, कृषि, वाणिज्य, आजीविका, न्यायव्यवस्था, सुरक्षा तथा संचार-तन्त्रज्ञान — इन सभी क्षेत्रों में दिखता है।
  4. डिजि-लॉकर और फास्टैग में क्या अंतर है?
    डिजि-लॉकर एक डिजिटल दस्तावेज़-भंडारण सेवा है जिसमें प्रमाणपत्र सुरक्षित रखे जाते हैं, जबकि फास्टैग राजमार्गों पर स्वचालित रूप से टोल-शुल्क वसूलने की सेवा है।
  5. वित्तीय समावेशन क्षेत्र की किन्हीं तीन योजनाओं के नाम लिखिए।
    यूपीआई (UPI), रूपे-कार्ड (RuPay), तथा जनधन योजना — ये वित्तीय समावेशन क्षेत्र की योजनाएँ हैं।
  6. शिक्षा क्षेत्र में डिजिटल भारत की किन्हीं तीन योजनाओं के नाम लिखिए।
    दीक्षा (DIKSHA), स्वयम् (SWAYAM), तथा ई-पाठशाला (ePathshala) — ये शिक्षा क्षेत्र की डिजिटल योजनाएँ हैं।
  7. ग्रामीण क्षेत्रों में डिजिटल सेवाओं की समस्या व उसका समाधान क्या बताया गया?
    ग्रामीण क्षेत्रों में इंटरनेट (अन्तर्जाल) की उपलब्धता की समस्या है, जिसका समाधान यह बताया गया कि सरकार अन्तर्जाल के निरंतर विस्तार के लिए कार्यरत है, जिससे ग्रामीण क्षेत्रों में भी उच्च गति का इंटरनेट उपलब्ध होगा।
  8. साइबर सुरक्षा के प्रति पाठ में क्या सीख दी गई है?
    पाठ में सीख दी गई है कि साङ्गणिक (साइबर) अपराध अनेक प्रकार के होते हैं और जन प्रायः लोभ व भय के कारण इनका शिकार बनते हैं, अतः लोगों को इस विषय में जागरूक रहना चाहिए और उचित सावधानियाँ बरतनी चाहिए।
  9. क्त-प्रत्यय का प्रयोग कर्मवाच्य में कैसे होता है, उदाहरण सहित लिखिए।
    जब क्त-प्रत्यय का प्रयोग होता है, तब कर्ता में तृतीया व कर्म में प्रथमा विभक्ति होती है — जैसे 'बालकः पाठं पठति' (कर्तृवाच्य) का कर्मवाच्य रूप होगा 'बालकेन पाठः पठितः'।
  10. शतृ-प्रत्यय के प्रयोग की मुख्य विशेषता क्या है?
    शतृ-प्रत्यय का प्रयोग वर्तमानकाल में कार्य करते हुए व्यक्ति/वस्तु का बोध कराने के लिए होता है, और यह केवल परस्मैपदी धातुओं के साथ ही प्रयुक्त होता है, तथा तीनों लिंगों में इसके रूप बनते हैं।
  11. कृषि व आजीविका क्षेत्र की डिजिटल सेवाओं के नाम लिखिए।
    कृषि क्षेत्र में ई-नाम् (e-NAM), पीएम्-किसान् (PM-KISAN), mKisan तथा आजीविका क्षेत्र में नेशनल करियर सर्विस, स्किल इंडिया डिजिटल जैसी सेवाएँ हैं।
  12. संग्रहालय-भ्रमण से विद्यार्थियों में कौन-सा भाव जागृत हुआ?
    संग्रहालय-भ्रमण से विद्यार्थियों में देशभक्ति, कृतज्ञता तथा डिजिटल भारत के निर्माण में योगदान देने का संकल्प-भाव जागृत हुआ।
  13. पाठ के आधार पर बताइए कि UPI कैसे कार्य करता है।
    UPI (एकीकृत-धनदेयप्रत्यर्पण-अन्तरफलक) एक ऐसी प्रणाली है जिसके माध्यम से मोबाइल फोन के द्वारा त्वरित, सुरक्षित व सरल रूप से धन का हस्तांतरण एक व्यक्ति से दूसरे व्यक्ति को किया जा सकता है, जैसे संवाद में भास्कर के पिता उसे धन भेजते हैं।
  14. भारत का मुद्राहित (कैशलेस) विनिमय में विश्व में क्या स्थान है?
    पाठ के अनुसार मुद्राहित विनिमय के क्षेत्र में विश्व में भारत का अग्रगण्य (अग्रणी) स्थान है, क्योंकि आपणों में अब वस्तुक्रय के लिए साक्षात् मुद्रा की आवश्यकता नहीं रह गई है।
  15. 'दा' और 'रक्ष्' धातुओं के क्त-प्रत्ययान्त रूप त्रिलिंगों में लिखिए।
    दा — दत्तः, दत्ता, दत्तम्। रक्ष् — रक्षितः, रक्षिता, रक्षितम्।
  16. 'ज्ञा' व 'इष्' धातुओं के शतृ-प्रत्ययान्त रूप लिखिए।
    ज्ञा का शतृ-प्रत्ययान्त रूप 'जानन्' तथा इष् का 'इच्छन्' होता है।
  17. डिजिटल भारत के अंतर्गत न्यायव्यवस्था व सुरक्षा क्षेत्र की सेवाओं के नाम लिखिए।
    न्यायव्यवस्था में ई-न्यायालय (eCourts) व राष्ट्रिय न्याय सांख्यिकी दत्तांश-गुच्छः (NJDG), तथा सुरक्षा क्षेत्र में अपराध-अपराधि-प्रत्यक्षाभिज्ञान-जाल-प्रणाली (CCTNS) जैसी सेवाएँ हैं।
  18. 'डिजिटल्-साक्षरता' क्यों आवश्यक है?
    डिजिटल साक्षरता इसलिए आवश्यक है ताकि नागरिक डिजिटल सेवाओं का सुरक्षित व सही उपयोग कर सकें तथा साइबर-अपराधों से बच सकें, जिससे डिजिटल भारत का लाभ सभी को समान रूप से प्राप्त हो सके।
  19. पाठ के अंत में गाए गए गीत का भाव क्या है?
    गीत का भाव है कि आज डिजिटल भारत में सब कुछ विकसित होकर चमक रहा है तथा जनसामान्य को जीवन में सहजता व सुविधा शीघ्र प्राप्त हो रही है।

(द) महत्वपूर्ण प्रश्न

  1. प्रधानमन्त्री-संग्रहालय-भ्रमण के आधार पर पाठ की विषय-वस्तु का सार अपने शब्दों में लिखिए।
    विद्यार्थी प्रधानमन्त्री-संग्रहालय में होलोग्राम, AR-VR, कृत्रिम-बुद्धि व डिजिटल-प्रक्षेपण जैसी प्रौद्योगिकियों को साक्षात् अनुभव करते हैं। कक्षा में लौटकर अध्यापक उन्हें बताते हैं कि डिजिटल भारत योजना का प्रभाव शासन, वित्त, स्वास्थ्य, शिक्षा, कृषि व वाणिज्य सहित जीवन के हर क्षेत्र में दिखता है। विद्यार्थी अपने निजी अनुभव (डिजि-लॉकर, फास्टैग, यूपीआई) साझा करते हैं। अंत में साइबर-सुरक्षा के प्रति सतर्कता की सीख देते हुए सभी डिजिटल भारत के निर्माण में योगदान देने का संकल्प लेते हैं।
  2. डिजिटल भारत योजना के अंतर्गत दस क्षेत्रों की प्रगति का वर्णन कीजिए।
    शिक्षा में दीक्षा, स्वयम्; वित्त-विनिमय में UPI, RuPay; आरोग्य में CoWIN, आयुष्मान-भारत; शासन में डिजि-लॉकर, माय-गव; कृषि में e-NAM, PM-KISAN; आजीविका में स्किल इंडिया डिजिटल; न्यायव्यवस्था में eCourts; सुरक्षा में CCTNS; कर-प्रणाली में GST पोर्टल; तथा संचार-तंत्रज्ञान में डिजिटल इंडिया अभियान स्वयं — इस प्रकार दस क्षेत्रों में भारत की डिजिटल प्रगति व्यापक व उल्लेखनीय है।
  3. AR व VR प्रौद्योगिकी का शिक्षा व इतिहास-अध्ययन में क्या महत्व है?
    वर्धित-वास्तविकता (AR) व आभासी-वास्तविकता (VR) के माध्यम से ऐतिहासिक घटनाओं का प्रत्यक्ष-सा अनुभव किया जा सकता है, जैसे पाठ में विद्यार्थी भारतीय स्वतन्त्रता-संग्राम को साक्षात् अनुभव करते हैं। इससे विद्यार्थियों में इतिहास के प्रति रुचि बढ़ती है और वे पूर्वजों के संघर्ष व त्याग को गहराई से समझ पाते हैं — यह शिक्षा को अधिक रोचक व प्रभावी बनाता है।
  4. वित्तीय समावेशन में डिजिटल भारत के योगदान को उदाहरण सहित स्पष्ट कीजिए।
    डिजिटल भारत ने UPI, RuPay कार्ड, जनधन योजना, e-RUPI, तथा JAM Trinity (जनधन-आधार-मोबाइल) के माध्यम से वित्तीय समावेशन को सुगम बनाया है। अब आपणों में वस्तु-क्रय के लिए नकदी की आवश्यकता नहीं रही, और मुद्राहित विनिमय में भारत विश्व में अग्रणी बन गया है। इससे ग्रामीण व दूरस्थ क्षेत्रों के लोग भी बैंकिंग व धन-हस्तांतरण सेवाओं से सीधे जुड़ पाए हैं।
  5. साइबर सुरक्षा का महत्व एवं उससे बचाव के उपाय पाठ के आधार पर लिखिए।
    पाठ के अनुसार डिजिटल भारत के विस्तार के साथ-साथ साइबर-अपराध की संभावना भी बढ़ती है, और लोग प्रायः लोभ व भय के कारण इसके शिकार बनते हैं। अतः आवश्यक है कि जनता को डिजिटल-साक्षरता व साइबर-सुरक्षा के प्रति जागरूक किया जाए, संदिग्ध लिंक व कॉल से सतर्क रहा जाए, तथा व्यक्तिगत जानकारी सुरक्षित रखी जाए — तभी भारत डिजिटल-क्रांति में सुरक्षित रूप से अग्रणी राष्ट्र बन सकता है।
  6. क्त-प्रत्यय व शतृ-प्रत्यय में अंतर स्पष्ट करते हुए दोनों के पाँच-पाँच उदाहरण लिखिए।
    क्त-प्रत्यय भूतकाल का बोधक है और कर्मवाच्य/भाववाच्य में प्रयुक्त होता है (उदाहरण — युक्तः, भूतः, विष्टः, दत्तः, रक्षितः), जबकि शतृ-प्रत्यय वर्तमानकाल में क्रिया करते हुए का बोधक है और केवल परस्मैपदी धातुओं के साथ प्रयुक्त होता है (उदाहरण — पश्यन्, कुर्वन्, जानन्, इच्छन्, गच्छन्)। दोनों ही तीनों लिंगों में प्रयुक्त होते हैं।
  7. ग्रामीण क्षेत्रों में डिजिटल भारत की चुनौतियों व समाधानों पर विचार व्यक्त कीजिए।
    ग्रामीण क्षेत्रों में इंटरनेट की सीमित उपलब्धता, डिजिटल-साक्षरता की कमी तथा उपकरणों की महँगाई प्रमुख चुनौतियाँ हैं। पाठ के अनुसार सरकार अन्तर्जाल के निरंतर विस्तार पर कार्य कर रही है, जिससे शीघ्र ही ग्रामीण क्षेत्रों में भी उच्च गति इंटरनेट उपलब्ध होगा। इसके साथ शिक्षा के माध्यम से डिजिटल सेवाओं के प्रति जागरूकता फैलाना भी आवश्यक है, जिससे ग्रामीण जन भी डिजिटल भारत के लाभों से पूर्णतः जुड़ सकें।
  8. आधुनिक विद्यार्थी-जीवन में डिजिटल भारत की योजनाओं की उपयोगिता स्पष्ट कीजिए।
    विद्यार्थी-जीवन में डिजि-लॉकर से प्रमाणपत्र सुरक्षित रखना, दीक्षा व स्वयम् जैसे मंचों से ऑनलाइन अध्ययन-सामग्री प्राप्त करना, ई-पाठशाला से पाठ्यपुस्तकें प्राप्त करना, तथा UPI से शुल्क-भुगतान करना — ये सभी सेवाएँ शिक्षा को अधिक सुगम, सुलभ व कुशल बनाती हैं, जिससे विद्यार्थियों का समय व श्रम दोनों की बचत होती है।
  9. इस पाठ से विद्यार्थियों को क्या शिक्षा व प्रेरणा मिलती है?
    इस पाठ से विद्यार्थियों को प्रेरणा मिलती है कि वे डिजिटल प्रौद्योगिकी का उपयोग जिम्मेदारीपूर्वक व सतर्कतापूर्वक करें, नई तकनीकों को सीखने के प्रति उत्सुक रहें, तथा डिजिटल भारत के निर्माण में सक्रिय योगदान दें। साथ ही यह भी शिक्षा मिलती है कि तकनीक के लाभों के साथ-साथ साइबर-सुरक्षा के प्रति भी सजग रहना आवश्यक है।
  10. 'डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम्' शीर्षक की सार्थकता स्पष्ट कीजिए।
    यह शीर्षक अत्यंत सार्थक है क्योंकि पाठ में वर्णित है कि किस प्रकार डिजिटल प्रौद्योगिकी ने भारत के प्रत्येक क्षेत्र — शासन, शिक्षा, स्वास्थ्य, वित्त, कृषि, वाणिज्य आदि में एक बड़ा युगपरिवर्तन (क्रांतिकारी परिवर्तन) ला दिया है। संग्रहालय-भ्रमण से लेकर दैनिक जीवन में डिजिटल सेवाओं के उपयोग तक, पूरा पाठ इसी परिवर्तन की गाथा प्रस्तुत करता है, अतः शीर्षक पूर्णतः सटीक है।

माइंड मैप

डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम्

संग्रहालय-भ्रमण

  • होलोग्राम
  • AR व VR
  • कृत्रिम बुद्धि

दैनिक जीवन में उदाहरण

  • डिजि-लॉकर
  • फास्टैग
  • यूपीआई

दस क्षेत्र

  • शिक्षा, वित्त, आरोग्य
  • शासन, कृषि, वाणिज्य
  • न्याय, सुरक्षा, कर

व्याकरण

  • क्त-प्रत्यय
  • शतृ-प्रत्यय

अभ्यास

  • 25 MCQ
  • लघु/दीर्घ प्रश्न
  • साइबर-सुरक्षा शिक्षा

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQ)

'डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम्' पाठ किस पाठ्यपुस्तक और कक्षा का है?

यह कक्षा 8 की एनसीईआरटी संस्कृत पाठ्यपुस्तक 'दीपकम्' का षष्ठ पाठ है।

पाठ की कहानी कहाँ घटित होती है?

यह नई दिल्ली स्थित प्रधानमन्त्री-संग्रहालय की भ्रमण-यात्रा पर आधारित है, जहाँ विद्यार्थी डिजिटल भारत की विभिन्न प्रौद्योगिकियाँ देखते हैं।

पाठ का मुख्य संदेश क्या है?

पाठ का मुख्य संदेश है कि डिजिटल तकनीक ने भारत के हर क्षेत्र को बदल दिया है, और सभी नागरिकों को जिम्मेदारीपूर्वक व सतर्कतापूर्वक इसका उपयोग करते हुए डिजिटल भारत के निर्माण में योगदान देना चाहिए।

क्त-प्रत्यय व शतृ-प्रत्यय में क्या अंतर है?

क्त-प्रत्यय भूतकाल का बोधक होता है (जैसे भूतः, दत्तः), जबकि शतृ-प्रत्यय वर्तमानकाल का बोधक है और केवल परस्मैपदी धातुओं के साथ प्रयुक्त होता है (जैसे गच्छन्, पश्यन्)।

UPI, DigiLocker व FASTag में क्या अंतर है?

UPI त्वरित डिजिटल धन-हस्तांतरण के लिए है, डिजि-लॉकर दस्तावेज़ों के सुरक्षित डिजिटल भंडारण के लिए है, तथा फास्टैग राजमार्गों पर स्वचालित टोल-संग्रहण के लिए है।

परीक्षा की दृष्टि से इस पाठ के सबसे महत्वपूर्ण बिंदु कौन-से हैं?

संवाद का सारांश, शब्दार्थ, डिजिटल भारत के दस क्षेत्र व उनकी योजनाओं के नाम, क्त-प्रत्यय व शतृ-प्रत्यय के रूप, तथा साइबर-सुरक्षा से सम्बंधित प्रश्न — ये सभी परीक्षा की दृष्टि से अत्यंत महत्वपूर्ण हैं।

📚 कक्षा 8 संस्कृत — दीपकम् पाठ्यक्रम (सभी पाठ)
  1. पाठ 1 : संगच्छध्वं संवदध्वम्
  2. पाठ 2 : अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका
  3. पाठ 3 : सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु
  4. पाठ 4 : प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः
  5. पाठ 5 : गीता सुगीता कर्तव्या
  6. पाठ 6 : डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम् (यह पाठ)
  7. पाठ 7 : मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा

टिप्पणियाँ

इस ब्लॉग से लोकप्रिय पोस्ट

विशेषण क्या है? परिभाषा, भेद, उदाहरण, अभ्यास प्रश्न | Class 6-8 Hindi Grammar

  परिभाषा • भेद • माइंड मैप • MCQ • वर्कशीट • क्विज़ • अभ्यास प्रश्न इस लेख में विशेषण को बहुत आसान भाषा में , ढेर सारे उदाहरणों , चित्रों और अभ्यास के साथ समझाया गया है। यह लेख खासकर कक्षा 6 से 9  तक के विद्यार्थियों के लिए बनाया गया है , ताकि हर बच्चा इसे आसानी से समझ सके। 1. विशेषण क्या है ? ( सरल व्याख्या) जब हम किसी व्यक्ति , वस्तु या जानवर के बारे में बात करते हैं , तो अक्सर यह भी बताते हैं कि वह कैसा है — जैसे उसका रंग क्या है , वह कितना बड़ा है , या कितने हैं। इसी बात को बताने वाले शब्द को विशेषण कहते हैं। परिभाषा: जो शब्द किसी संज्ञा या सर्वनाम की विशेषता (गुण , रंग , संख्या , आकार आदि) बताए , उसे विशेषण कहते हैं। जिस शब्द की विशेषता बताई जाती है , उसे विशेष्य कहते हैं। आसान उदाहरणों से समझें: राम अच्छा लड़का है। → "अच्छा" विशेषण है , " लड़का" विशेष्य है। मेज़ पर पाँच किताबें हैं। → "पाँच" गिनती बता रहा है , इसलिए विशेषण है। यह लाल गुलाब बहुत सुंदर है। → "लाल" रंग बता रहा ह...

क्रिया (Verb) की परिभाषा, भेद, उदाहरण, पहचान, नियम, MCQ, Worksheet | हिंदी व्याकरण

  🌈 क्रिया क्या है? कक्षा 6–8 हिंदी व्याकरण परिभाषा, भेद, उदाहरण, माइंड मैप, अभ्यास और महत्वपूर्ण प्रश्न 📚 क्रिया का परिचय हिंदी भाषा में वाक्य को पूरा अर्थ देने के लिए कई प्रकार के शब्दों का प्रयोग किया जाता है। इनमें क्रिया का विशेष महत्व है। क्रिया से हमें किसी काम के करने, होने या किसी अवस्था का पता चलता है। जैसे—राम पढ़ता है, सीता गाना गाती है, बच्चे मैदान में खेलते हैं और पक्षी आकाश में उड़ते हैं। इन सभी वाक्यों में पढ़ता, गाती, खेलते और उड़ते शब्द किसी न किसी काम का बोध कराते हैं। इसलिए ये सभी क्रिया शब्द हैं। उदाहरण: मोहन पुस्तक पढ़ता है। बच्चे मैदान में खेलते हैं। माँ खाना बनाती हैं। चिड़िया आकाश में उड़ती है। दादाजी कुर्सी पर बैठे हैं। चित्र: विद्यार्थी पढ़ते और सीखते हुए। ✅ क्रिया की परिभाषा जिस शब्द से किसी का...

संज्ञा (Noun) — पूरी जानकारी सरल भाषा में (कक्षा 6, 7 और 8 के विद्यार्थियों के लिए • उदाहरण, चित्र और माइंड मैप सहित)

  संज्ञा (Noun) — पूरी जानकारी सरल भाषा में कक्षा 6, 7 और 8 के विद्यार्थियों के लिए • उदाहरण, चित्र और माइंड मैप सहित ज़रा सोचिए — जब आप बोलते हैं "राम स्कूल जाता है", तो इस वाक्य में राम और स्कूल — ये दोनों शब्द किसी न किसी नाम को बता रहे हैं। हिंदी व्याकरण में ऐसे ही शब्दों को संज्ञा कहा जाता है। आज हम इसे बहुत आसान तरीके से, ढेर सारे उदाहरणों के साथ समझेंगे। 1. संज्ञा किसे कहते हैं? किसी भी व्यक्ति, वस्तु, स्थान, भाव या गुण के नाम को "संज्ञा" कहते हैं। सरल शब्दों में — दुनिया की हर चीज़ का एक नाम होता है, और वह नाम ही संज्ञा है। संज्ञा = किसी भी नाम का बोध कराने वाला शब्द व्यक्ति (राम, सीता) वस्तु (किताब, कुर्सी) स्थान (दिल्ली, स्कूल) भाव / गुण (ख़ुशी, ईमानदारी) कुछ आसान उदाहरण वाक्यों में: मोहन बाज़ार से आम लाया। (व्यक्ति + वस्तु) दिल्ली भारत की राजधानी है। (स्थान) उसकी ईमानदारी सबको पसंद है। (गुण) गंगा एक पवित्र नदी है। (स्थान/वस्तु का नाम) ✻ ✻ ✻ 2. संज्ञा के भेद (प्रकार) — माइंड मैप संज्ञा मुख्यतः पाँच प्रकार की होती है। नीचे दिया गया माइंड मैप इसे ...